Рет қаралды 74,723
Dengbêj, Kürt sözlü edebiyatında kilam ve stran söyleyen sanatçıların adıdır. Dengbêj sözcüğünün kelime anlamı; deng ‘ses’, bêj ‘söyle’dir. Bu kelime, sözün ahenkle icra edilmesini sağlayan kişi anlamında kullanılmıştır. Dengbêjler genellikle köyden köye dolaşarak, hayatlarını söyledikleri destanlar, kılamlar, ilahiler ve hikayeler ile sürdürmektedirler. Bazıları erbane (tef), bılur (kaval) gibi çalgılarla söyleseler de, dengbêjlerin çoğu herhangi bir çalgı aleti kullanmadan, gırtlak gücüne dayanarak sanatlarını icra ederlerdi. Kahramanlıkların anlatıldığı ve ‘şer’ denilen sıtranlardan (şarkı) avcılığa, baharın güzelliği ‘kılam’lardan, düğün ve eğlencedeki mutluluktan, zaferlerin heyecanına kadar, hastalıktan kaynaklı acılardan, haksızlık ve birçok konu, değişik şekillerde sanatsal olarak sözlü Kürt edebiyatında yerini almıştır. Dengbêj kelime manası olarak sese biçim, hayat, renk veren anlamındadır. Dengbêjlerin seslerini kullanarak yarattıkları yapıtlara lawik ve kilam denir. Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da gelenekselleşmiş olan Dengbêjlik özellikle Serhat Bölgesi diye anılan (Van, Kars, Erzurum, Ağrı, Muş gibi yerleşim yeri köylerinde hala sürdürülmektedir.
'Deng' Kürtçe'de 'ses' anlamına geldiği gibi 'haber' anlamında da kullanılmaktadır. Özellikle deyimlerde birçok örneğine rastlamak mümkündür: dengeke ji wan nehat gibi... Yaygın olarak bilinenin aksine deng-bêj, 'ses' ve 'söyle' anlamlarından öte 'haber veren', 'haber eden' anlamına gelmektedir. Dengbêjlik dil aracılığıyla; tarihi, sosyal ve kültürel içeriğe sahip bir gelenektir. Bu manada 'dengbêj' vak'alardan ibaret bir tarihi bildirendir
Bu çalışma, Mezopotamya coğrafyasında yaşanan dengbêj kültürünün yapı taşları ve farklı sanat dallarına olan etkisini anlatmaktadır. Dengbêjler hangi şartlar altında yaşadığı ve sanatını sergiledikleri alanlar ele alınmıştır.
Êrivan Radyosu’nun Dengbêji Önemi
Êrivan Radyosu, Ermenistan’nın başkenti Erivan’da bulunur ve halen çalışmalarını sürdürmektedir.1923’te Cumhuriyetin kuruluşundan sonra meydana gelen baskı ve yasaklamalar sonucu birçok dengbêj farklı ülkelere sürgün edilmiş, bazıları da göç etmiştir. Ermenistan’a göç eden ve orda bulunan birkaç dengbêjin kılamlarını Êrivan Radyosu’nda söylemesi ve daha sonra birçok dengbêjin de gelip katılması sonucu büyük bir sanat dillendirme merkezi haline geldi. Dengbêjlerin kapılarını dünyaya açmasına zemin hazırlayan en büyük adım, Êrivan Radyosu’nda yaptıkları çalışmalardır. “Şeroyê Biro, Karapêtê Xaço, Aram Tigran, Feyzoyê Rıza, Reşidê Baso, Egidê Cımo, Silêmanê Mecîd, Hemîdê Mecîd,Efoyê Esed ve Ayşe Şan, Meryem Xan gibi kadın dengbêjler ilk kez sesini duyacak büyük kitlelere kılamlarını söylemişlerdir.”[7] Burda yapılan çalışmalar sonucu ilk kez kılamlar ses kayıt altına alınmış ve birçok coğrafyaya taşınmış. Bu nedenle, Êrivan Radyosu’nun Kürt kültür-sanat ve tarihi bakımından oldukça büyük bir önemi vardır.
Dengbêjlerin Coğrafik Alanları
Dengbêjler farklı coğrafyalarda kendilerini göstermişlerdir. Serhad Bölgesi( Kars, Ardahan, Iğdır, Ağrı, Muş, Erzurum ve çevresi) dengbêjlerin ana üssü denilebilir. Bu bölgenin, özellikle yüksek alanları ve iklim koşulları dengbêjler için ilham kaynağı olmuştur. Serhad Bölgesi’nde yaşayan dengbêjlerin, kılamının melodik ritmi daha hızlı ve diktir. Şakıro bu dengbêjlerin başında gelir. Mardin yöresinin şive farklılığıyla burada sanatlarını icra etmiş dengbêjleri kılamları daha yavaştır. Huseynê Farê buna örnek gösterilebilir. Diyarbakır yöresinde ise daha akıcı bir makam vardır. Bu makamın ritmi yumuşak olup Serhad dengbêjlerinden sonra önde gelen önemli dengbêjlere sahiptir.” Daha önceki kadın dengbêjlere sıtranbêj denildiğini ve ilk kez bu yörede bir kadın için dengbêj sıfatı kullanılmıştır: Dengbêj Ayşe Şan.”[8] Batman yöresinin kılam makamları ise Serhad ve Diyarbakır yöreleri makamının ortasındadır. Bu özelliğiyle her şivenin kılamlarını ahenkli bir şekilde dillendirebiliyorlar. Karapêtê Xaço bu yörenin en önemli dengbêjlerinden bir tanesidir.
Mezopotamya coğrafyasında doğan dengbêjlik burada sınırlı kalmamıştır. Diğer yandan özellikle, Ermenistan, İran, Irak, Suriye, Rusya(eski adıyla Sovyetler), Avrupa ve daha dünyanın bir çok yerinde dengbêjler sanatlarını icra etmişlerdir.
Modern Sanat ve Dengbêjlik
Dünyada her kültürün çözülme ya da değişime uğraması kaçınılmazdır. Mezopotamya coğrafyası için de aynı şey geçerlidir. 20. Yüzyılın sonlarına kadar da Kürt toplumunda dengbêjler ön planda iken Kürt kültürünün farklı kültürlerden(daha çok batı) etkilenmesi sonucu homojen ve sentez bir sanat ortaya çıktı. Özellikle metropollere okumaya giden Kürt öğrenciler bu yeni sanatın temsilcileri oldu. Ama Avrupa’ya sürgün edilmiş ya da göç etmiş önemli Kürt aydınları ve sanatçılar da bu yeni akımdan etkilenmiştir. Kürt toplumunda önemli bir yere sahip olan Mıhemed Şêxo gibi bir sanatçıyı örnek alarak müziğini yapan Ciwan Haco daha sonra modern müziği de içselleştirerek yepyeni bir akım ortaya çıkardı.